آرایه اشتقاق چیست و چگونه از آن در نوشتار استفاده کنیم؟

اطلاعات بیشتر در رابطه با آرایه اشتقاق, آرایه اشتقاق چیست،آرایه اشتقاق در شعر،آرایه اشتقاق و جناس،مثال‌های آرایه اشتقاق،کاربرد آرایه اشتقاق،تفاوت آرایه اشتقاق و جناس،صنایع ادبی لفظی،آرایه اشتقاق در ادبیات فارسی،توضیح آرایه اشتقاق به سایت ناتیلوس مراجعه کنید.

 

آرایه اشتقاق چیست؟ به زبان ساده

آرایه اشتقاق یکی از صنایع ادبی مهم و جذاب در زبان فارسی است که به نویسندگان و شاعران امکان می‌دهد تا با استفاده از واژه‌های هم‌ریشه و هم‌خانواده، اثری آهنگین‌تر، دلنشین‌تر و زیباتر خلق کنند. این آرایه در دسته صنایع لفظی قرار دارد، چراکه زیبایی آن بر پایه کلمات و روابط میان آن‌ها شکل می‌گیرد. در این مقاله، آرایه اشتقاق را به زبان ساده بررسی می‌کنیم، مثال‌هایی از آثار ادبی ارائه می‌دهیم و تفاوت آن را با سایر آرایه‌های مشابه توضیح می‌دهیم.

 

تعریف آرایه اشتقاق

آرایه اشتقاق زمانی شکل می‌گیرد که در یک متن یا شعر، چند کلمه هم‌ریشه و هم‌خانواده در کنار هم قرار بگیرند. این هم‌ریشه بودن معمولاً به دلیل داشتن ریشه مشترک یا اشتقاق از یک بن اصلی است. کاربرد این واژه‌ها علاوه بر افزایش آهنگ کلام، معنای سخن را عمیق‌تر کرده و تأثیرگذاری آن را بیشتر می‌کند.

 

مثال ساده:

به این بیت از حافظ دقت کنید:

رندان تشنه‌لب را آبی نمی‌دهد کس

گویا ولی‌شناسان رفتند از این ولایت

 

در این بیت، کلمات «ولی» و «ولایت» هم‌ریشه هستند و کنار هم قرار گرفتن آن‌ها آرایه اشتقاق را به وجود آورده است.

 

 

ویژگی‌های آرایه اشتقاق

ایجاد موسیقی در کلام: استفاده از کلمات هم‌ریشه باعث می‌شود کلام آهنگین‌تر و خوش‌نوا شود.

 

تقویت معنا: کلمات هم‌ریشه معمولاً به مفهومی مشترک اشاره دارند و حضور آن‌ها می‌تواند تأکید بیشتری بر معنا داشته باشد.

 

کاربرد گسترده در شعر و نثر: این آرایه نه‌تنها در اشعار فارسی، بلکه در متون نثر نیز استفاده می‌شود تا زیبایی و تأثیرگذاری متن افزایش یابد.

 

تفاوت آرایه اشتقاق با جناس

بسیاری از افراد آرایه اشتقاق را با جناس اشتباه می‌گیرند. هرچند این دو شباهت‌هایی دارند، اما تفاوت‌های مهمی میان آن‌ها وجود دارد:

 

جناس: در جناس، دو کلمه از نظر آوایی و ظاهری شبیه هم هستند اما لزوماً از یک ریشه یا خانواده نیستند. برای مثال، کلمات «مُلک» (سرزمین) و «مَلِک» (پادشاه) جناس دارند، اما هم‌ریشه نیستند.

 

اشتقاق: در اشتقاق، کلمات حتماً از یک ریشه مشترک گرفته شده‌اند. مانند «تحویل» و «احوال» که هر دو از ریشه «حول» مشتق شده‌اند.

 

مثال جناس:

برخیز و بیا بتا که بیدار شویم

مست از می‌لاله‌زار و هشیار شویم

(کلمات «بیدار» و «هشیار» جناس دارند اما هم‌ریشه نیستند.)

 

مثال اشتقاق:

گفتم ای جان تو عین مایی گفت

عین چه بود در این عیان که منم

(کلمات «عین» و «عیان» هم‌ریشه هستند و آرایه اشتقاق را می‌سازند.)

 

 

شبه اشتقاق چیست؟

گاهی اوقات شاعر یا نویسنده از کلماتی استفاده می‌کند که در ظاهر شبیه به کلمات هم‌ریشه به نظر می‌رسند اما در واقع ارتباطی از نظر ریشه‌شناسی ندارند. این آرایه به نام شبه اشتقاق شناخته می‌شود.

 

مثال شبه اشتقاق:

تیر و تیغت تازه دارد دین تازی را همی

چون کمین دارد کمانت بر گمان بدگمان

(در این بیت، کلمات «کمین» و «کمان» هم‌ریشه نیستند، اما ظاهر شبیه آن‌ها شبه اشتقاق را ایجاد کرده است.)

 

کاربرد آرایه اشتقاق در ادبیات فارسی

آرایه اشتقاق از دیرباز در ادبیات فارسی کاربرد داشته و در آثار بسیاری از شاعران برجسته به چشم می‌خورد. در ادامه به چند مثال از آثار شاعران کلاسیک اشاره می‌کنیم:

 

مثال ۱:

خدایگانا فرخنده مهرگان آمد

ز باغ گشت به تحویل آفتاب احوال

(منجیک)

در این بیت، کلمات «تحویل» و «احوال» هم‌ریشه هستند.

 

مثال ۲:

کنار هم قرار دادن دو کلمه:

گر راه بگردانی و گر روی بپوشی

من می‌نگرم گوشه چشم نگرانت

(سعدی)

کلمات «می‌نگرم» و «نگران» از یک ریشه‌اند و آرایه اشتقاق را به وجود آورده‌اند.

 

مثال ۳:

تا سر زلف پریشان تو در جمع آمد

هیچ مجموع ندانم که پریشان تو نیست

(سعدی)

در این بیت، کلمات «جمع» و «مجموع» هم‌ریشه و مثال بارز آرایه اشتقاق هستند.

 

تمرین‌هایی برای یادگیری بهتر آرایه اشتقاق

برای درک بهتر این آرایه، تمرین‌هایی ارائه می‌شود که شما را با کاربرد آن در متون مختلف آشنا می‌کند:

در بیت زیر، آرایه اشتقاق را بیابید:

گفتم غم تو دارم گفتا غمت سر آید

گفتم که ماه من شو گفتا اگر برآید

 

کلمات هم‌ریشه را از بیت زیر استخراج کنید:

خیزید و خز آرید که هنگام خزان است

باد خنک از جانب خوارزم وزان است

 

بیت زیر را تحلیل کنید و بگویید آیا آرایه شبه اشتقاق دارد یا اشتقاق؟

گر دست دهد که آستینش گیرم

ورنه بروم بر آستانش میرم

 

نتیجه‌گیری

آرایه اشتقاق یکی از ظریف‌ترین و زیباترین آرایه‌های لفظی در ادبیات فارسی است که با استفاده از کلمات هم‌ریشه، اثری آهنگین و دلنشین خلق می‌کند. درک و استفاده از این آرایه می‌تواند به عمق و جذابیت آثار ادبی بیفزاید. از آنجا که این آرایه ارتباط نزدیکی با سایر آرایه‌های لفظی دارد، مطالعه و تمرین مداوم در تشخیص و استفاده از آن ضروری است.

 

 

 

گردآوری: بخش فرهنگ و هنر ناتیلوس