اهمیت نواحی شرقی ایران 
 در قرن دوم هجری , بدلیل گسترش قلمرو مسلمانان و وجود نژادهای گوناگون , خلیفه برای هر قسمت این قلمرو , حاکمی را تحت عنوان امیر تعیین کرده و اعزام میداشت و مهمترین سرزمینی که در دوره عباسیان برای آن امیر می فرستادند , خراسان بود . و خراسان مرز قلمرو اسلامی با شرق آسیا به شمار میرفت.
 تشکیل سلسله طاهریان در خراسان
 در اوایل قرن سوم , طاهر یکی از معروفترین سرداران مامون از طرف او امیر خراسان شد و بدلیل انکه در یک فرصت مناسب عدم اطاعت خود را از مامون اعلام کرد , اولین حکومت مستقل ایرانی بعد از اسلام در ایران تشکیل شد و حکومت او به طاهریان معروف شد , (نام موسس حکومت).در زمان طاهریان نیشابور به پایتختی برگزیده شد.
طاهریان در جنگ با خوارج در شرق ایران به پیروزی دست یافتند و سرزمینهای دیگری مانند سیستان و قسمتی از ماوراءالنهر را به تصرف در آوردند و نظم و امنیت را در مرزها بر قرار کردند. در زمان حکومت طاهریان به جهت اهمیت آنان به کشاورزی و عمران و آبادی , کشاورزان به آسودگی زندگی میکردند .
  قیام بابک علیه خلیفه عباسی
 گذشته از نواحی شرقی ایران که تحت سیطره طاهریان بود , مناطق غربی ایران تحت نظارت مستقیم خلیفه بغداد قرار داشت . اما در اوایل حکومت طاهریان ,بابک در آذربایجان بر علیه خلیفه قیام کرد و به دلیل دشمنی با خلیفه , توانست بسیاری از سپاهیان او را شکست دهد . این دشمنی و جنگ با خلفای عباسی بیست سال طول کشید و سرانجام توسط خلیفه سرکوب شد .

طاهریان ضعیف و سرنگون می شوند
یکی از بزرگان سرزمین طبرستان به نام مازیار پس از سرک.بی بابک قیام کرد . ولی پس از مدتها جنگ و گریز توسط طاهریان سرکوب شد . اما همین جنگها باعث شد تا خوارج در قسمتهای شرقی ایران دست به شورش بزنند و بدلیل مقتدر نبودن آخرین امیر طاهری یعنی محمد بن طاهر , حکومت طاهریان رو به ضعف گذشت و در قرن سوم هجری توسط  یعقوب لیث سرنگون شد.
 تاسیس سلسله صفاریان در سیستان
بدلیل ضعف دولت طاهریان و آزار و اذیت خوارج در سیستان و خراسان , یکی از دلاوران سیستان به نام  یعقوب لیث به کمک برادرانش خوارج را شمست داد و معروف  شد . یعقوب بدلیل رویگری سلسه خود را به صفاریان نامید ( صفار یعنی رویگر ) اما خود از گروه عیاران بود . گروهی که طرفدار جوانمردی , بخشش و کمک به ضعیفان بودند اما گاهی به غارت و راهزنی کاروانها می پرداختند .
یعقوب به دلیل زیرکی و بخشندگی , به رهبری عیاران رسید و خوارج را سرکوب کرد و با تصرف نیشابور سلسله طاهریان را منقرض کرد . اما از آنجایی که مطیع خلیفه عباسی   نبود ,  به دشمنی با او برخاست و به قصد جنگ با او به عراق حمله ور شد . در این جنگ خلیفه یعقوب را شکست داد و او پس از چندی بیمار شد و در گذشت.
مشکلات فراوان صفاریان را ضعیف می کند
در آخرین لحضات زندگی یعقوب برادرش عمر و لیث جانشین او شد و تصمیم گرفت با خلیفه صلح کند و خلیفه نیز در ازای دریافت مالیات از او , حکومت او را کرد .
در زمان حکومت او , قلمرو صفاریان گسترش یافت و خلیفه بدلیل ترس از حمله احتمالی عمر و لیث به بغداد به طور پنهانی مخالفان او را تحریک میکرد . از جمله ایجاد اختلاف میان عمرو ایث و امیر اسماعیل سامانی , حاکم ماوراء النهر .در این  جنگ صفاریان صفاریان شکست خوردند و عمرولیث پس از اسارت و تبعید به بغداد , در زندان خلیفه به قتل رسید. و پس از او حکومت صفاریان به سیستان محدود شد.
تشکیل سلسله سامانیان در ماوراءالنهر
امیر اسماعیل سامانی در زمان جنگ عمرولیث صفاری با مخالفان , در ماوراءالنهر سلسله سامانیان را تاسیس کرد. او که قدرت را از پدران خود و جنگ با ترکان بت پرست بدست آورده بود , قلمرو سامانیان را گسترش داد. پایتخت او شهر بخارا بود . او پس از شکست دادن عمرولیث , تمام خراسان را فتح کرد و بدلیل دلیری و توجه به عمران و آبادی کشور , دولت سامانیان را به قدرت و وسعت فراوانی رساند.
از سوی دیگر وجود وزیران خردمندی چون بلعمی و جیهانی دستگاه امیر اسماعیل , در این قدرت و وسیت تاثیر فراوانی داشت . خصوصا آنکه سامانیان به زبان فارسی علاقه فراوانی داشتند و از شاعران و نویسندگان حمایت میکردند . شاعران و دانشمندانی چون رودکی , ابوعلی سینا و ابوریحان بیرونی در این دوره می زیستند.
 اختلافات داخلی و حمله خارجی , سامانیان را منقرض می سازد
دولت سامانیان که در ابتدا با نظم بسیار اداره میشد , بدلیل مشکلات درونی سست شد و علت اصلی آن وجود سپهسالاران یعنی فرماندهان بزرگی بود که در دولت سامانی جای وزیران را گرفتند . آنان اسیران ترک نژاد بودند و پس از رسیدن به مقام سپهسالاری قدرت خود را افزایش دادند به حدیکه امیران سامانی بازیچه دست آنان شدند . از جمله معروفترین سپهسالاران آلپتکین است
اما در شرق و مغرب دولت سامانی نیز مشکلات فراوانی وجود داشت . در مغرب , سلسله دیلمیان تاسیس شده بود در مشرق نیز دولت مسلمان و ترک نژاد آل افراسیاب به قلمرو آنان حمله کردند. سرانجام با حمله آل افراسیاب و سقوط بخارا در اواخر قرن چهارم هجری , سلسله سامانیان منقرض گردید.
 
نیمه اول قرن سوم هجری 
طاهریان 
طاهر  تاسیس سلسه طاهری و اعلام استقلال
  
جانشینان طاهر  رشد کشاورزی- قیام بابک – قیام مازیار
 
نیمه دوم قرن سوم هجری  
صفاریان 
یعقوب  تاسیس سلسله صفاری- جنگ با طاهریان –جنگ با خلیفه عباسی
  
عمر  صلح با خلیفه عباسی- جنگ با اسماعیل سامانی
  دیگر فرمانروایان صفاری  حکومت ضعیف صفاریان در سیستان 
 
 
قرن چهارم هجری  
 
سامانیان  اسماعیل  تاسیس دولت سامانی
  
 
جانشینان اسماعیل اداره امور به دست بلعمی و جیهانی – ظهور دانشمندان و شاعران مانند ابن سینا و بیرونی و رودکی
رواج علم و ادب- قدرت یافتن سپهسالاران- دولت دیلمیان در ایران- حمله ال افراسیاب

سلسله سامانیان در ماوراءالنهر و خراسان و گرگان و..

از 279 تا 389 هجری قمری

1       - اسماعیل بن احمد، معروف به امیر ماضی                   279 تا 295 هجری قمری

2       - ابو نصر احمد بن اسماعیل، معروف به امیر شهید       295 تا 301 ه‍.ق

3       - نصر بن احمد، معروف به امیر سعید                         301 تا 331 ه‍.ق

4       - نوح بن نصر معروف به امیر حمید                           331 تا 343 ه.ق

5       - عبدالملک بن نوح، معروف به امیر رشید                   343 تا 350 ه‍.ق

6       - ابو صالح منصوربن نوح، معروف به امیر سدید         350 تا 366 ه‍.ق

7       - ابوالقاسم نوح بن منصور، معروف به امیر رضی        366 تا 387 ه‍.ق

8       - ابوالحارث منصور بن نوح                                      387 تا 389 ه‍.ق

9       - ابوالفارس عبدالملک بن نوح                                  389 تا 389 ه‍.ق