انقلاب صنعتي اصطلاحي است كه به تغييرات اقتصادي و تكنولوژي خاص مربوط مي‌شود و به­طور ويژه در انگلستان در نيمه­ي­ دوم قرن هيجدهم و اوائل قرن19 روي داد. برخي‌ها از واژه­ي انقلاب صنعتي دوم ياد مي‌كنند كه آن­هم مربوط به موقعيت‌ها و پيشرفت­هاي انقلاب­گونه در عرصه‌هاي مختلف:«علمي، تكنولوژي، رشد سازمان فعاليت­هاي اقتصادي و صنعتي مثل كمپاني‌ها و...، انتقال رهبري صنعتي از انگلستان به آمريكا، غلبه­ي طبقه­ي متوسط در تمدن غربي[كه همان ايده­آل‌هاي بورژوا و آزادانديشي و ملي­گرايي بود] سرمايه­داري مالي، ظهور اقتصاد بين­الملل، جريان وسيع اطلاعات، تعليم و تربيت علمي [ريشه در تجربه] و...»[1]مي‌باشد و دوره­ي تاريخي آن مربوط به سال­هاي1848 و 1870م مي‌باشد.

انقلاب صنعتي را نبايد در دوره­ي خاصي از زمان بررسي كرد اگرچه همان­طور كه آمد آغاز آنرا شايد بتوان در انگلستان قرن18 و ريشه‌هاي ماقبل آن جستجو كرد، اما مهم ويژگي‌هاي انقلاب صنعتي است كه:«خواه در انگلستان پس از سال1760 روي داده باشد يا در ايالات متحده آمريكا و آلمان پس از سال1870، يا در كانادا، ژاپن و روسيه در عصر كنوني»[2] شاخصه‌هاي همانندي دارد.

انقلاب صنعتي با شاخصه‌هاي اجتماعي و اقتصادي و مباني فكريش از جمله فردگرايي و آزادي عمل به­سرعت بر تمام جهان غلبه يافت و گذشت سال­ها بر گستره­ي جغرافيايي آن افزود:«در پايان قرن18، انقلاب صنعتي در انگستان به خوبي در حال پيشرفت بود و طي صدسال بعدي بقيه­ي اروپا، ايالات متحده و ژاپن را نيز فراگرفت، ساير بخش‌هاي جهان نيز در قرن20 در اين مسير قرار گرفتند.»[3] اغلب دانشمندان اين نظام صنعتي سراسري، از جمله اسپنسر[1855م] معتقدند كه«فرد فراتر از جامعه و علم فراتر از مذهب است.»[4]

 

يكي از ويژگي‌هاي انقلاب صنعتي پيشرفت­هاي تكنولوژيك در صنايع مختلف بود، بطوريكه تا قبل از انقلاب، روستاها و بعد از آن كارخانه‌ها مركز توليد و توزيع صنايع شدند، پنبه از جمله­ي اولين صنايع بود كه در اين انقلاب به­كار آمد، در منچستر انگلستان صنعت پنبه برتري جهاني داشت و اين رقابت برتر با اتكا بر انحصار بازارهاي مستعمرات و مناطق توسعه نيافته آغاز شده بود، اما بعد از جنگ­جهاني اول كه هند و چين و ژاپن دست به كالاهاي پنبه‌اي زدند و دخالت سياسي بريتانيا نتوانست راه را بر آنها ببندد وضعيت اين صنعت در انگلستان افول پيدا كرد و از دلايل آن نابرابري كارايي نخ­ريسي و بافندگي بود كه باعث شد صنعت پنبه مكانيزه شود و در نتيجه سه اختراع بود كه انقلاب­گونه اين مشكل عمده­ي آن زمان را حل كرد و برابري كارايي نخ­ريسي و بافندگي را براي آنها به ارمغان آورد:

1-ماشين نخ­ريسي تمام قاب جني،[5] در دهه­ي1760

2-چارچوب آبي[6] در سال1768

3-ماشين نخ­ريسي غير مداوم[7] در دهه­ي1780

دو اختراع اخير بود كه توليد كارخانه‌اي را ضروري مي­داشت و«صنعت بافندگي با ازدياد اين دستگاه­ها به پيش رفت، اين صنعت بنابر معيارهاي قرن18، صنعتي انقلابي بود.»[8]

اغلب تغييراتي كه بر روي هم انقلاب صنعتي را بوجود آورد چنين بود، تغييرات رو به رشدي در سفيدگري، رنگرزي منسوجات با فراورده‌هاي علم شيمي و بعدها هزاران كالاي صنعتي ديگر حاصل آغاز، استمرار و گستره­ي انقلاب صنعتي مي‌باشد.

انگلستان در آن عصر به­علت برجستگي‌هاي خاصي كه در برخي عرصه‌هاي توليد كسب كرده بود، در جهان به­عنوان آغازگر انقلاب صنعتي جايگاه يافت، اگر همه­ی كشورهايي مثل ايالات­متحده، فرانسه، آلمان و بلژيك تا اندازه‌اي پيشرفت داشتند ولي آمادگي بريتانيا براي انقلاب صنعتي از سايرين بيشتر بود: «بريتانيا سرمايه‌اي فراوان انباشت كرده بود و وسعت آن به­حدي بود كه سرمايه­گذاري در تجهيزات لازم براي تحول اقتصادي میسر باشد.... مسائل اساسي كه امروز كشورهاي توسعه نيافته كه در كار صنعتي­شدن هستند با آن روبرويند، براي بريتانياي قرن18، چندان دشوار نبود، حمل و نقل و ارتباطات ارزان بود، مشكلات تكنولوژي اوايل انقلاب صنعتي به آساني حل مي‌شد. براي حل اين مشكلات به افرادي با توانايي‌هاي علمي تخصصي، نيازي نبود.»[9]

 

چه عواملي در پيدايش انقلاب صنعتي نقش مهم و فعال داشت يا بطور واضح‌تر در چه فاكتورهايي مي‌توان مهم­ترين تفاوت‌هاي عصر انقلاب صنعتي و ماقبل آنرا از هم تمايز داد، در يك بررسي كلي برخي از عوامل محركه­ی فعال اين پديده، عبارتند از:

1- پيدا شدن فرصت­هاي سودجويي و تحريك غريزه­ی طبيعي انسان­ها براي برتري­خواهي و نفع­طلبي و بهتر زندگي­كردن و تضعيف تدريجي عقايد تارك­دنيايي مسيحي قرون وسطائي؛

2- ظهور افراد سوداگر و مال­جو و تدريجا ظهور افرادكارآفرين و توليدكننده و اقدام براي بهره­برداي از فرصت­ها؛

3-   تجمع ثروت و پيدايش سرمايه­ی مازاد بر نيازهاي مصرفي طبقه­ی سوداگر و كارآفرين؛

4- سرمايه­گذاري در وسايل كار و ابزار توليد و سرمايه‌گذاري بيشتر براي بهبود ابزار توليد يا ايجاد تكنولوژي تازه با هدف سود بيشتر؛

5- بروز اكتشافات جغرافيايي، ظهور مراكز تجاري تازه، ايجاد راه‌هاي ارتباطي تازه، جابجايي قدرت­هاي اقتصادي صنعتي، پديده‌ها و حوادث سياسي كه جملگي امكانات كسب درآمد و ثروت تازه را نويد مي‌داد؛

6- پيدايش و تجمع كارگر– صنعت­گر در مراكز ابتدايي شهري خارج از تسلط زمينداران و اشراف فئودال(رواج شهرنشيني و پي­آمدهاي آن)؛

7- آغاز جدال تقريبا مشترك طبقه­ی جديد(كارآفرين- كارگر- طبقه­ی متوسط) با ساختار سنتي قدرت و تسلط، يعني حكومت اشرافي و فئودالي و كليسا و تأسيسات مربوط تا رسيدن به حكومت­هاي ملي سراسري، استقرار مردم­سالاري و دولت مردم­سالار؛

8- تحول و تكامل ابزار و تأسيسات(تأسيس دانشگاه­ها، پيدايش اختراعات و اكتشافات و پيشرفت­هاي علمي، چاپ و انتشار كتاب، روزنامه‌هاي سراسري، انجمن‌هاي علمي، آموزش عمومي و باسوادي،احزاب سياسي، تشكل­هاي حرفه‌اي كه جملگي تحول اجتماعی و فرهنگي را ايجاد كرده است.

9- تحول و تكامل ابزارها و تأسيسات اقتصادي – صنعتي(پول، بانك، بورسيه، بيمه، شركت­هاي سهامي)، تشكلي(كارگري، كارفرمايي، رواج سنديكاليزم) ابزار تجارت بين­المللي، تحرك و انتقال عوامل توليد در مقياس جهاني.

10-پيدايش جامعه صنعتي و فراصنعتي، عوض شدن همه­ی مفاهيم و روابط(از انقلاب صنعتي تا عصر ديجيتال) و...عوض شدن مفهوم كار، زمان و فضا.[10]

اين موارد برخي از عوامل موثر در ايجاد، استمرار و گسترش انقلاب صنعتي مي‌باشد كه تا عصر كنوني نيز از جمله عوامل پايداري و غلبه­ی نظام صنعتي در جهان مي‌باشد.

نظام حاصل از انقلاب صنعتي را مي‌توان براحتي در بخش­هاي مختلف جهان مدرنيته جستجو كرد؛ هرگاه سه عنصر اصلي اين نظام را در آن منطقه بيابيم، آن سه عنصر عبارتند از:

1- تقسيم جمعيت صنعتي به كارفرمايان سرمايه‌دار و كارگراني كه هيچ نداشتند مگر نيروي كار خود و آنرا در برابر مزد مي‌فروختند.

2- توليد در«كارخانه» كه تركيبي است از دستگاه­هاي تخصصي و نيروي كار تخصصي انسان و يا آن­چنان كه نظريه­پردازان اوليه آن "دكتر آندرو اور"، توصيف مي‌كند«مجموعه‌اي عظيم و خودكار، متشكل از اندام‌هاي گوناگون مكانيكي و فكري كه در هماهنگي يكنواخت و پيوسته‌اي حركت مي‌كنند... و همه آنها تابع نيروي محركي هستند كه خودبخود تنظيم مي‌شود.»[11]

3- تسلط كردار سرمايه­داران و انباشت سود بر تمامي اقتصاد و در حقيقت بر تمامي جامعه.[12]

نكته‌اي كه در عصر فراصنعتي و استمرار انقلاب صنعتي لازم به­طرح است صنايع اطلاعاتي و اثرات شگرف آن بر استمرار و نحوه­ی پيشرفت صنعتي است: «ظهور تكنولوژي اطلاعات به مثابه زيرساخت جديد يا شاهراه الكترونيكي[مطرح است.] تشبيه تكنولوژي الكترونيكي به يك شاهراه به­دليل دو كار ويژه­ی مشابهي است كه هر دو انجام مي‌دهند: مرتبط ساختن مكان­هاي دور از هم و شتاب بخشيدن به فرايندهاي توليدي، نقش اينترنت و تكنولوژي اطلاعات در انقلاب صنعتي امروز نه به­عنوان فراورده­ی صنعتي پيشرفته بلكه خود نموداري از انقلاب صنعتي عصر كنوني و در فرايند آن نقش ايفا مي‌كند.»[13]

اگر كمي فراتر رويم انقلاب صنعتي امروز با صنايع اطلاعاتي پيشرفته تعريف شده و نقش اين انقلاب با نقش و كاركرد جهان اينترنت و اطلاعات در ارتباط است، ارتباطي ناگسستني كه در چرخه‌هاي توليد دخيل است:«تلقي تكنولوژي اطلاعات به­عنوان يك فراورده و يك فرايند، نه تنها جايگاه جديدي را در چرخه توليد براي آن ايجاب مي‌كند، بلكه يكپارچگي كاركردي ميان مراحل تسسل توليد را نيز تسهيل مي‌كند.»[14]

 

در بازتاب عملكرد انقلاب صنعتي، سه طيف يا ديدگاه وجود دارد: برخي از طرفداران نظام حاصل از انقلاب صنعتي ميان جنبه‌هاي اجتماعي و جنبه‌هاي فني اين نظام تفاوتي قايل نيستند و اين نظام را به­جهت پيشرفت و توسعه روزافزون صنعت و تكنولوژي مي‌ستايند.اما برخي آسيب­ديدگان اين نظام يا افراد متوجه به اين طيف گسترده در نظام صنعتي هر دو جنبه­ی اجتماعي و فني انقلاب صنعتي را منفي و بحران­زا معرفي مي‌كنند.

گروه ديگر صنعت­گري را از سرمايه‌داري جدا مي‌كنند، از نظر اينها انقلاب صنعتي و پيشرفت فني را به­عنوان عاملي كه مي‌توانست دانش و فراواني براي همگان ارمغان آورد، پذيرفته اما مشكل سرمايه‌داري آنرا به­عنوان عامل پيدايش بهره‌كشي و بينوايي رد مي‌كنند.

بايد توجه داشت كه امروز در عصر حاضر، صنعت، رفاه و وحشت را در نظام صنعتي و در كل جهان به ارمغان مي‌آورد، انقلاب علوم و تكنولوژي در اين عصر، نه تنها منجر به اكتشافات شگفتي به­سود انسان شده است، بلكه سلاح­هاي بسيار وحشتناكي نيز به­بار آورده است، كه نه تنها مي‌تواند بشريت را از ميان بردارد، بلكه قادر است، كه هرگونه مظهر حيات و نمونه‌هاي هستي را در كره­ی زمين از ميان ببرد.

 

انقلاب صنعتي در عصر حاضر در بسياري از صنايع اقتصادي، كشاورزي، نظامي و...بروز پيدا كرده است و گستره­ی آن جهاني شده است. جمهوري اسلامي ايران علاوه بر اينكه مصرف­كننده­ی غالب اين صنايع است خود در توليد صنايع كارآمد و تكنولوژي پيشرفته نقش داشته است.

رشد و پيشرفت صنعت هسته‌اي در كشور ايران باعث شده است كه رقيب‌ جدي براي معدود كشورهايي كه به فناوري هسته‌اي دست يافته‌اند باشد. نانو تكنولوژي و پيشرفت انقلاب­گونه­ی ايران در اين صنعت يك مثال خوبی در اين­باره است:«توسعه مستمر در الكترونيك و الكتروپتيك براي تكنولوژي اطلاعات، ساخت و توليد مواد با كارآيي بالا و هزينه­ی نگهداري پايين‌تر، كاربردهاي دفاعي، فضايي و زيست محيطي و پيشرفت‌هاي شتابان بيوتكنولوژي در پزشكي، مراقبت‌هاي بهداشتي و كشاورزي از ويژگي‌هاي شگفت‌­انگيز موجود در نانو تكنولوژي بوده و بازگشت اقتصادي و اجتماعي از ديگر تحولات اين پديده است. چنين پيشرفت­هاي مشخص و كارآيي مواد و تغيير در الگوي شناخت جرقه­ی يك انقلاب صنعتي خواهد بود.»[15]

در مسائل روبنايي يعني برخورد با فناوري و پديده‌هاي حاصل از انقلاب صنعتي ادامه­دار در جهان، ايران بعنوان مصرف­كننده و در مواردي توليدكننده و نقش­آفرين در آن مي‌باشد. اما تحولات عقيدتي- فكري، اجتماعي و فرهنگي- انساني حاصل از اين انقلاب -كه ­به­نظر مي‌رسد هم­راه با صنايع ممكن است بدست مصرف­كننده برسد و ما از آن غافل شويم- مي‌دانيم كه بر زيربناي اصول نظام سرمايه‌داري يعني نظام اقتصادي دوران انقلاب صنعتي استوار شده است، اصولي چون:

 1- ليبراليسم اقتصادي، كه مبتني بر دو اصل آزادي فرد و اصالت  فرد است، در اين­جا اصالت فرد بر اين انديشه استوار است كه هسته و محور اصلي اجتماع فرد است، چگونه مي‌توان منافع يك وجود اعتباري و خيالي(اجتماع) را بر منافع يك موجود حقيقي(فرد) برتري داد، در نتيجه آزادي فردي نيز عنصري است كه عالي­ترين هدف مي‌باشد و خود نياز به هدف ديگري ندارد.

2-رقابت كامل: يكي از نتايج آزادي‌هاي فردي تأمين مصالح از طريق رقابت است و با توجه به فرض همسويی منافع فردي و جمعي، رقابت حاصل از آزادي فردي مي‌تواند منافع و مصالح عمومي را نيز سامان دهد.

3- تعادل اقتصادي: مكانيسم خودمختار بازار تنظيم­كننده­ی عرضه و تقاضا در اينجا در سطح تعادل است.[16] اگر چه با گذشت دوران­هاي مختلف انقلاب صنعتي تئوري‌هاي ديگري هم بر نظام صنعتي شد و ديدگاه‌هاي ماركسيسم–سوسياليسم در مقابل ديدگاه‌هاي ليبرال قرار گرفت لكن وجه مشترك اينها تاكيد بر اصالت تجربه و ماده‌گرايي است؛ مبنايي كه با مبناي نظام در حال توسعه جمهوري اسلامي تفاوت اساسي دارد و اين تفاوت، پيامدها و نتايج  خود را بهمراه دارد.

لذا همانطور كه در طرح ديدگاه­ها اشاره شد: در جمهوري اسلامي نيز بر اساس ديدگاه اول: مي‌توان ميان جنبه‌هاي فني و جنبه‌هاي اجتماعي و فرهنگي انقلاب صنعتي و نظام حاكي از آن تفاوت قايل شد و با دقت و هوشمندي فرهنگي–اجتماعي، از مزايا و پيشرفت­هاي علمي- تكنولوژيك جهان فراصنعتي بهره‌مند شد و البته مهم­تر آن­كه در آن سهيم و دخيل باشيم.

---