در 218 سال پيش در روز 14 ژوئيه 1789 انقلابيون فرانسه زندان باستيل نماد قدرت شاهان فرانسه را متصرف، زندانيان را آزاد و مدتي بعد آن را خراب کردند. امروز در همان محل ايستگاه مترويي به همان نام قرار گرفته که بر در و ديوار آن تصاويري از زندان باستيل و زندانيان و زندانبانان ديده مي شود.
انقلاب فرانسه زاييده شورش توده مردم ناشي از مشکلات، نابرابري ها، فشار ها، ظلم و ستم و استبداد حکومت سلطنتي و اشراف بود. در فرانسه آن روز هم مثل ديگر کشورهاي اروپاي غربي مشکلاتي وجود داشت و انقلاب فرانسه مجموعه حوادثي است که بعد از بيداري مردم به دنبال رنسانس تا اوايل قرن نوزدهم ادامه داشت و تحول بزرگي در ساختار اجتماعي، سياسي، تاريخي فرانسه و اروپاي آن روز به وجود آورد. انقلاب فرانسه اولين جنبش مردمي اروپا بود که به فروپاشي حکومت 1500 ساله خاندان سلطنتي فرانسه )از کلويس اول 451 ميلادي تا لويي شانزده 1792( انجاميد و پايه هاي حکومت هاي سلطنتي اروپايي را لرزاند. انقلاب با شروع کار « مجلس طبقاتي عامه» مرکب از نمايندگان اشراف، کليسا و توده مردم آغاز شد.
عوامل انقلاب
1- فرانسه و انگلستان دو قدرت استعمارگر اروپايي، داراي حکومت سلطنتي و در رقابت استعمارگري و جنگ با يکديگر بودند. جان سانتير برادر ريچارد شاه در سال 1215 در انگلستان منشور ايجاد پارلمان مرکب از دو «مجلس لردها» مرکب از نمايندگاني از بين اشراف و اسقف ها با معرفي شاه و «مجلس عوام» مرکب از نمايندگان توده مردم را امضا کرد. قدرت که تا آن زمان در اختيار شاه بود بعد از اين منشور در اختيار اکثريت نمايندگان مجلس عوام قرار گرفت. مدتي بعد کرامول با شورش خود جمهوري را به وجود آورد که تا سال 1660 طول کشيد دو باره حکومت سلطنتي مشروطه پارلماني برقرار و الهام بخش متفکران عصر خرد در قرن هفده ميلادي و انقلابيون 1789 فرانسه شد. انقلاب فرانسه با الهام از فلاسفه عصر خرد پا را از نظام سلطنتي انگلستان فرا تر گذاشته و تفکرات تفکيک قوه ها، دموکراسي، جامعه مدني و اصول حقوق بشر و شهروند را ارائه داد.
2- مردم فرانسه خسته و عاصي از سلطنت استبدادي، خواهان سلطنت مشروطه پارلماني، تقليل قدرت شاه و شرکت در اداره امور کشور شدند.
3- 60 هزار کشيش محلي و ايالتي، راهبان و نايبان کشيشي که در آمد کمتري از اسقف ها و کاردينال ها داشتند به خاطر عدم تساوي دستمزدها با انقلابيون هم داستان شدند.
4- در جنگ هاي صد ساله با انگلستان، قدرت شاه رو به ضعف گذاشت ولي پايه هاي سلطنت استبدادي در زمان حکومت هنري چهارم )1589تا1610( مستحکم تر و در زمان لويي چهارده به اوج خود رسيد. لويي چهارده مدت 72 سال )1643 تا 1715( بر فرانسه حکومت و در راس هرم قدرت قرار گرفت، مشروعيت حکومت خود را به کليسا نسبت مي داد و افکار و نظرات خود در تمام زمينه ها را بر مردم تحميل و در واقع حاکم مطلق بود. قدرت در زمان سلطنت لويي پانزده و شانزده در اختيار شاه و کليسا بود و توده مردم نه تنها نقشي در اداره کشور نداشتند بلکه هزينه هاي سنگين کليسا و دربار را بر دوش مي کشيدند. کشاورزان در اختيار فئودال ها بودند و هزينه کليسا از طريق وصول ده يک از درآمد کشاورزان و صنعتگران تامين مي شد.
5- مهاجرت فرانسويان به خارج. اشراف فرانسه در اوج قدرن لويي شانزده به خاطر عدم توجه شاه به آنها راه خارج را پيش گرفتند که با انقلاب سال 1789 تعداد آنها رو به افزايش گذاشت و تعداد زيادي از کشيش ها و بورژواهاي تازه به دوران رسيده به آنها ملحق شدند و جامعه فرانسويان در خارج از کشور را به وجود آوردند و تعدادي از آنها توانستند بعد از سال 1795 به فرانسه مراجعت کنند.
6- بعضي از مورخان انقلاب فرانسه را زاييده تلاش هاي فراماسون هايي مي دانند که مخالف حکومت سلطنتي و قدرت کليسا در جامعه فرانسه بودند. لافايت، دوک دورلئان، مارا، گروشي، تاليران، اسحاق لوشاپليه، کوندورسه، سيس، بايي، پتيون و دانتون جزء فراماسون هايي بودند که در لژهاي فراماسونري براي جمهوري برنامه ريزي کرده و دوره هاي ترور و وحشت، ديرکتوار و دوران کنسولي و بالاخره امپراتوري ناپلئون بناپارت دست پرورده آنها است. ناپلئون بناپارت جزء فراماسون ها نبود و در مجموعه قوانين مدني ناپلئون از بيانيه حقوق بشر فراماسون ها صحبتي نشده است.
7- يکي از مشکلات اساسي جامعه فرانسه قبل از انقلاب مشکلات اقتصادي بود. طبقه کشاورز و صنعتگر زحمت مي کشيد، توليد مي کرد و اشراف و کليسا از دسترنج آنها بهره مي بردند و در رفاه بودند. در فرانسه در شروع هزاره دوم ميلادي سه طبقه اجتماعي وجود داشت: فئودال ها، کشيش ها و کشاورزان که از نابرابري مطلق برخوردار بودند. تعداد زيادي از شهرنشينان در اواخر قرن هفده و اوايل قرن هجده ميلادي به خاطر گسترش صنعت و تسلط بر کشورهاي مستعمره به دنبال تجارت صاحب مال و ثروت فراواني شدند و طبقه بورژواي شهري را به وجود آوردند که با اشراف برابري مي کرد. در همين زمان طبقه کشاورز که مجبور به پرداخت يک دهم درآمد خود به کليسا و کار بي اجر و مزد براي ارباب بود، به زحمت مي توانست زندگي خود را اداره کند.
8- لويي شانزده، به دنبال ناآرامي ها و شورش توده مردم در اداره حکومت، در سال 1789 دستور « مجلس طبقاتي عامه » متشکل از 291 نماينده کليسا، 270 نماينده اشراف و 584 نماينده طبقه سوم را صادر کرد. در شروع کار اشراف و کشيش ها حاضر به همکاري با طبقه سوم جامعه نبودند. نمايندگان طبقه سوم نام « مجلس عوام» را براي خود انتخاب کردند و خواستار برابري با دو طبقه ديگر اشراف و کشيش ها شدند که براي خود مجلس خاصي تشکيل دادند. در همين زمان کشيش سيس از آنها خواست به مجلس عوام بپيوندند که به « مجلس نمايندگان ملت فرانسه» تغيير نام داد و بعداً به نام« مجلس ملي » فرانسه مشهور شد.
9- توده مردم بعد از تسخير زندان باستيل، سمبل استبداد و خودکامگي شاه، متوجه قدرت خود شد. شاه که از قدرت توده مردم مي ترسيد دستور داد تا محل برگزاري جلسات مجلس را به روي نمايندگان بستند، ولي نمايندگان توده مردم به سرپرستي ميرابو در سالن کليساي سنت لويي در ورساي جمع شده و قسم خوردند تا براي فرانسه قانون اساسي وضع نکنند دست از فعاليت بر ندارند. «سوگند آزاديخواهان فرانسه» در 9 ژوئيه 1789 به ايجاد «مجلس ملي قانون اساسي» منتهي شد. در اين مجلس 1200 نماينده با گرايش هاي سلطنت طلب، طرفدار قانون اساسي و ميهن پرستان راديکال وجود داشت که اکثريت در اختيار طرفداران قانون اساسي بود. نمايندگان مجلس ملي قانون اساسي بيانيه حقوق بشر و شهروند و اصول کلي قانون اساسي را به نحوي تدوين کردند که به تفکيک قوا، حاکميت ملي و تقليل قدرت شاه انجاميد و لويي شانزده را مجبور کردند تا در برابر مجلس پاسخگو باشد. کشور فرانسه به خاطر تمرکززدايي به 83 استان تقسيم شد، همه مردم در برابر قانون و پرداخت ماليات يکسان شدند، تمام القاب اشرافي حذف شد، املاک کليسا ملي اعلام شد، ماليات بين ولايات و استان ها ملغي شد، ازدواج قانوني اجباري و مسائل مربوط به احوال شخصيه به شهرداري ها محول شد، طلاق مورد توجه قرار گرفت و حق وراثت به اولاد بزرگ تر از بين رفت و تمام فرزندان در گرفتن ارثيه با هم برابر شدند. اولين متن قانون اساسي در سپتامبر 1791 به تصويب رسيد و حکومت استبدادي فرانسه به حکومت مشروطه سلطنتي تغيير نام داد و شاه تمام قدرت هاي خود من جمله حق وتو را از دست داد. شاه که حاضر به قبول مواد قانون اساسي نبود به همراه خانواده اش راه فرار را پيش گرفت ولي در شهر وارن در جنوب غربي فرانسه دستگير، به پاريس برگردانده و زنداني شد. در همين زمان دوحزب رقيب ژيروندن ها و مونتاييار )ژاکوبن( ها در مجلس و در صحنه سياسي فرانسه شروع به فعاليت کردند. دوران وحشت و ترور در فرانسه شروع و کميته نجات ملي به رهبري روبسپير به وجود آمد. انقلابيون در 21 ژانويه 1793 شاه و همسرش، ژيروندن ها، ژنرال هاي مظنون ارتش شاهي و دانتون و طرفداران وي را در ميدان انقلاب با گيوتين گردن زدند. روبسپير يک سال بعد توسط تروريست ها دستگير و او را هم با گيوتين گردن زدند و دوران وحشت و ترور پايان يافت و دوران مجلس کنوانسيون ملي شروع ولي به دنبال نابساماني هاي اجتماعي دوران گرسنگي و بيکاري مردم شروع شد، سلطنت طلبان از اين موقعيت سوء استفاده کرده و کشورهاي اروپايي را به کمک طلبيدند. کشورهاي اروپايي هم از ترس ايجاد شورش هاي مشابه و انقلاب در کشور خود به آنها کمک کردند و فرانسه به طور غيرمستقيم دچار جنگ هاي خارجي شد. در سال 1992 جمهوري اول به وجود آمد و پس از آن زمان ديرکتوار 1795، کنسولي 1799، امپراتوري ناپلئون 1804 و بازگشت به خاندان بوربون ها 1815 فرارسيد. در 1830 انقلاب ژوئيه و لويي فيليپ به سلطنت رسيد، انقلاب کارگران در سال 1848جمهوري دوم را به وجود آورد: امپراتوري دوم در سال1852، جمهوري سوم در سال 1871و دولت موقت در سال1940 تشکيل شد. پس از جنگ دوم جهاني در سال 1947 نوبت جمهوري چهارم فرا رسيد و جمهوري پنجم در سال 1958شروع شد. نيکلاسارکوزي ششمين رئيس جمهور اين جمهوري است.
□