با دقت به محیط اطراف خود بنگرید و سعی کنید مواد اولیهٔ سازندهٔ وسایل، تجهیزات و امکانات اطراف خود را شناسایی کنید. حتماً به این نتیجه می رسید که از مصالح به کار رفته در ساختمان، شیشه، پنجره، میز و نیمکت های فلزی تا دارو های مورد استفاده در پزشکی، خمیر دندان، عینک، قطعات الکترونیکی رایانه و تلفن همراه، مغز مداد و. .. همگی بخشی از مواردی هستند که به طور مستقیم و غیر مستقیم از مواد سازندهٔ سنگ کره به دست می آیند.
آیا با خود اندیشیده اید که اگر این مواد نبودند، ما چگونه زندگی می کردیم؟ آیا می توانید شهری را تصور کنید که در آن هیچ سنگی به کار نرفته باشد؟ آیا می دانید اجزای سازندهٔ سنگ ها چیست؟

کانی ها، اجزای تشکیل دهندۀ سنگ کره

سنگ کره، عمدتاً از سنگ و کانی تشکیل شده است. همهٔ سنگ ها از اجتماع یک یا چند نوع کانی تشکیل شده اند. کانی ها منابع خدادادی اند که در دل سنگ ها نهفته شده اند و از آنها در زندگی روزمرهٔ ما به شکل های مختلف استفاده می شود.

گروهی دیگر از کانی ها به عنوان مادۀ ارزشمند معدنی از زمین استخراج می شوند



از بعضی کانی ها به طور مستقیم یا غیرمستقیم در صنعت و ساخت وسایل، قطعات و تجهیزات صنعتی استفاده می کنند.

دسته ای از کانی ها مصرف خوراکی دارند و در داروسازی و تهیهٔ لوازم بهداشتی کاربرد دارند. برخی کانی ها وضعیّت حاکم بر گذشتهٔ زمین را نشان می دهند؛ بنابر این از آنها برای شناساسی محیط تشکیل شان استفاده می شود؛ مانند نمک خوراکی (هالیت) وگچ (ژیپس) که نشان دهندهٔ اوضاع آب و هوایی گرم و خشک در زمان تشکیل آنهاست

اکنون با برخی از کاربردهای متعدد کانی ها آشنا شدید، برای آشنایی بیشتر با آنها باید بدانید که آنها از عناصر مختلف تشکیل شده اند و خود اجزای تشکیل دهندهٔ سنگ ها هستند. کانی ها مواد طبیعی، جامد و متبلوری اند که ترکیب شیمیایی نسبتاً ثابتی دارند.

فراوانی کانی ها در همه جا یکسان نیست و به عواملی مانند شرایط تشکیل کانی، مقدار پایداری و مقاومت آنها در برابر فرسایش و فراوانی عناصر تشکیل دهندهٔ آنها بستگی دارد.

تشکیل کانی ها

کانی ها به روش های مختلفی تشکیل می شوند. برخی از آنها حاصل تبلور مواد مذاب هنگام سرد شدن هستند. بیشتر کانی های قیمتی به این شیوه تشکیل می شوند.
بعضی از کانی ها حاصل تبخیر محلول های فراسیر شده هستند؛ مانند کانی هالیت.
دسته ای از کانی ها تحت تأثیر گرما، فشار و واکنش با محلول های داغ به دست می آیند؛ مانند گرافیت.

شناسایی کانی ها

کانی شناسان برای شناسایی کانی ها از خواص فیزیکی، شیمیایی و نوری آنها استفاده می کنند.
خواص فیزیکی مانند شکل بلور، رنگ و سختی کانی؛ خواص شیمیایی مانند واکنش پذیری کانی با اسید. همچنین از خواص نوری کانی ها هنگام مطالعهٔ مقاطع نازک کانی ها توسط میکروسکوپ های ویژهٔ کانی شناسی استفاده می شود.

کانی های نامهربان

برخی از کانی ها در طبیعت وجود دارند که برای سلامتی انسان ضرر دارند. هنگام برخورد با این کانی ها با رعایت اصول علمی و بهداشتی می توان از آسیب آنها در امان بود. کانی پنبه نسوز آزبست از این گروه است. این کانی که به صورت رشتهٔ الیاف طبیعی وجود دارد، پس از استخراج از معدن به دلیل مقاومت زیاد در برابر گرما و کشش در تهیهٔ لنت ترمز، لباس های ضد حریق، سقف های کاذب و ... استفاده می شود. در صورتی که این الیاف از داخل لنت ترمز، لباس های ضدحریق و ... وارد هوا شوند از طریق تنفس وارد شش ها می شوند و به دیوارهٔ شش می چسبند و یاخته های شش را به یاخته های سرطانی تبدیل می کنند. در برخی از کشور ها استفاده از این کانی در صنعت ممنوع شده است.

کانی های ملی

اگر به نام کانی ها دقت کنید، می بینید بیشتر آنها نام های لاتین، یونانی و رومی دارند. نام گذاری کانی ها باتوجّه به ملاک هایی مانند نام محل پیدا شدن آن کانی برای اولین بار، نام کاشف آن، به افتخار نام دانشمندان برجسته یا خواص کانی ها مانند خاصیت آهن ربایی، رنگ، ترکیب شیمیایی و ... انجام می شود. در نام گذاری کانی ها معمولاً پسوند (یت ite) را به آخر نام کانی اضافه می کنند.

برخی از کانی ها برای اولین بار در ایران و یا به افتخار زمین شناسان و دانشمندان ایرانی نام گذاری شده اند. از این رو به این کانی ها نام ایرانی داده شده است؛ مانند کانی های بیرونیت و آویسنیت که به ترتیب به نام ابوریحان بیرونی و ابوعلی سینا نام گذاری شده اند. کانی ایرانیت نیز اولین بار در ایران کشف شد.

طبقه بندی کانی ها

کانی ها بر اساس معیار های مختلفی طبقه بندی می شوند؛ یکی از مهم ترین ملاک های تقسیم بندی آنها، ترکیب شیمیایی آنهاست. بر این اساس کانی ها به طور کلی به دو دستهٔ زیر تقسیم بندی می شوند.

۱ سیلیکات ها: این گروه از کانی ها عنصر سیلیسیم (Si) در خود دارند و عمدتاً از انجماد و تبلور مواد مذاب حاصل می شوند؛ مانند کوارتز و مسکوویت.
۲ غیر سیلیکات ها: این گروه از کانی ها فاقد عنصر سیلیسیم (Si) هستند؛ مانند فیروزه، هالیت و هماتیت.