فرض کنید برای پیداکردن کتابی درباره انواع پرندگانی که در ایران یافت می شوند، به کتابخانه ای رفته اید، اما می بینید کتاب های متفاوت را بدون هیچ نوع گروه بندی در قفسه ها قرار داده اند. در این کتابخانه چگونه کتاب مورد نظر خود را پیدا می کنید؟ روشن است که هرچه کتابخانه بزرگ تر و تنوع کتاب ها بیشتر باشد، پیدا کردن کتاب مورد نظر دشوارتر است. زیست شناسان نیز به منظور مطالعه و استفاده از جانداران، آنها را در گروه های متفاوتی قرار می دهند.

بر سر دوراهی

به شکل 1 توجه کنید! چگونه این جانوران فرضی را گروه بندی می کنید


احتمالاً این جانوران را براساس صفت هایی مانند تعداد پا و بال گروه بندی می کنید. در این صورت، شباهت ها و تفاوت های ظاهری اساس طبقه بندی شماست.
دانش آموزی گروه بندی جانوران فرضی شکل 1 را به شیوهٔ زیر انجام داده است.


این دانش آموز، بال را که صفت مشترک همهٔ این جانوران است، در نظر گرفته و بعد براساس تعداد بال، آنها را در دو گروه قرار داده است. در مراحل بعدی نیز به همین ترتیب عمل کرده است.همین طور که می بینید، در نهایت گروه هایی داریم که بیشترین شباهت را با هم دارند.

او ضمن گروه بندی، راهنما یا کلیدی برای شناسایی این جانوران فرضی، نیز طراحی کرده است. به چنین راهنمایی کلید شناسایی دوراهی می گویند؛ زیرا در هر مرحله باید از بین دو حالت، یکی را انتخاب کنیم. همان طور که در شکل 2می بینید، کلید دوراهی بر اساس صفات جانداران طراحی می شود. از کلیدهای دوراهی برای شناسایی جانداران جدید استفاده می شود.

تا چند قرن پیش، دانشمندان نیز جانوران و گیاهان را فقط بر اساس صفت های ظاهری گروه بندی می کردند؛ مثلاً ارسطو، فیلسوف یونانی جانوران را در سه گروه قرار داد: آنهایی که در خشکی راه می روند؛ جانورانی که در آب شنا می کنند و آنهایی که در هوا پرواز می کنند. او گیاهان را در سه گروه علف ها، درختچه ها و درخت ها جای داده بود.

با شناخت بیشتر جانداران، علاوه بر صفت های ظاهری، به ساختارهای داخلی پیکر جانداران نیز توجه شد؛ مثلاً بودن یا نبودن ستون مهره معیاری برای گروه بندی جانوران به دوگروه بزرگ مهره داران و بی مهره ها شد.

گروه بندي جانداران

آیا گروه های کلی جانداران را به یاد دارید؟ جانداران را به شکل های متفاوتی گروه بندی می کنند. در نوعی گروه بندی، همهٔ جانداران را در پنچ گروه اصلی یا به عبارتی در پنج سلسله قرار می دهند )شکل 4(. سپس آنها را در گروه های کوچک تری قرار می دهند. شکل 5 جای قُمری خانگی را در سلسلهٔ جانوران نشان می دهد.



در شکل 5 می بینید که از بالا به پایین انواع جانوران کم می شوند. مثلاً در گروه مهره داران به جز پرندگان، جانوران دیگری نیز وجود دارند، درحالی که در پایین ترین گروه فقط قمری خانگی قرار دارد. همهٔ قمری های خانگی، گروهی به نام گونه را تشکیل می دهند؛ زیرا به هم شبیه اند و می توانند از طریق تولید مثل، زاده هایی شبیه خود با قابلیت زنده ماندن و تولید مثل به وجود آورند.

قمري خانگي نام فارسي اين پرنده است.اين پرنده در زبان هاي متفاوت، نام هاي متفاوتي دارد. از طرفي گاهي جانداران متفاوت، نام هاي يکساني دارند.
بنابراين براي حل اين مشکل به هرگونه از جانداران، يک نام علمي داده اند که آن جاندار را به طور دقيق مشخص مي کند.

گوناگونی جانداران

جانداران متنوعي درکره. زمين زندگي مي کنند.شما تا کنون با ويژگي هايي از سلسله هاي جانداران آشنا شده ايد.در اين فصل با ويژگي هاي کلي سه سلسله. باکتري ها، آغازيان و قارچ ها آشنا مي شويد.
باکتري ها: چه ويژگي هايي از اين جانداران مي شناسيد؟ باکتري ها شکل هاي گوناگوني دارند و در همه جا يافت مي شوند. بعضي باکتري ها در چشمه هاي آب داغ، درياچه هاي نمک و يخ هاي قطبي زندگي مي کنند.چنين محيط هايي براي زندگي بيشتر گروه هاي جانداران نامناسب اند.بسياري از باکتري ها بي ضررند. انواعي از باکتري ها که در بخش هاي متفاوت بدن ما زندگي مي کنند، نه تنها مضر نيستند؛ بلکه به سلامت ما هم کمک مي کنند. مثلاً باکتري هاي مفيدي که در دستگاه گوارش ما زندگي مي کنند، علاوه بر کمک به گوارش غذا مانع از فعاليت باکتري هاي بيماري زا مي شوند.امروزه از باکتري ها براي پاک سازي محيط زيست، توليدگياهان مقاوم به آفت و توليد دارو استفاده مي کنند.

آغازیان: به شکل 7 نگاه کنید. اشتباه نکنید! این نوار های سبز رنگ گیاه نیستند؛ بلکه نوعی جلبک اند. آیا می دانید جلبک ها را در چه سلسله ای قرار می دهند؟


جلبک ها شناخته شده ترین گروه از آغازیان اند. این آغازیان علاوه بر تولید اکسیژن، غذای جانوران آبزی مانند ماهی ها را نیز تأمین می کنند. از جلبک ها در ساختن مواد بهداشتی و مکمل های غذایی، به ویژه ویتامین ها استفاده می شود. امروزه دانشمندان در تلاش اند تا از جلبک ها سوخت های پاک تولید کنند.

آغازيان به راه هاي متفاوتي غذاي خود را تأمين مي کنند. بعضي آغازيان مانند جلبک ها فتوسنتز مي کنند، در حالي که بعضي ديگر اين توانايي را ندارند.

بعضی آغازیان پوسته هایی از جنس سیلیس دارند.سیلیس در صنایع متفاوت؛ مثلاً شیشه سازی به کار می برد.


قارچ ها: شاید در مزارع گندم، چنین تصاویری دیده باشید )شکل 9(. لکه های زرد روی برگ و سیاه شدن خوشه های گندم، نشان دهندهٔ وجود قارچ در این گیاهان است. این قارچ ها آفت گیاه اند.


نوعی قارچ میکروسکوپی بین انگشتان پا رشد می کند و سبب پوسته یا زخم شدن پوست آن می شود. با این حال بیشتر قارچ ها مفیدند. قارچ ها انواع متفاوتی دارند. بعضی قارچ ها پرسلولی و بعضی .) تک سلولی اند )شکل 10

جاندار یا بی جان؟

هر یک از ما دچار آنفلوآنزا و سرماخوردگی شده ایم. می دانید عامل این بیماری ها، موجوداتی به نام ویروس است. ویروس سرماخوردگی درون بدن ما تکثیر می شود؛ درحالی که خارج از بدن ما شبيه بلور است و تکثير نمي شود. ويروس ها ساختار سلولي ندارند. به نظر شما ويروس ها با چنين ويژگي هايي زنده اند يا غير زنده؟

ویروس ها می توانند به درون سلول های همهٔ جانداران وارد شوند و آنها را وادار به ساختن ویروس کنند. ویروس ها از راه های متفاوتی از فردی به فرد دیگر منتقل می شوند؛ مثلاً ویروس ایدز همراه با .) بعضی مایعات بدن مانند خون و وسایل آلوده به آنها از فردی به فرد دیگر منتقل می شود )شکل 11 ویروس ایدز در گلبول های سفید تکثیر می شود و با از بین بردن این سلول ها، سیستم ایمنی بدن را ضعیف می کند. در نتیجه، بدن قدرت مبارزه با میکروب ها را از دست می دهد و فرد بیمار می شود. افرادی که به ویروس ایدز آلوده باشند، ممکن است تا سال ها هیچ علامتی از بیماری در بدن آنها دیده نشود؛ اما در همین مدت می توانند ویروس را به افراد سالم منتقل کنند.