وقتی به اطراف خود نگاه می کنیم، جانوران زیادی را می بینیم که با زندگی ما ارتباط دارند. بسیاری
ازآنها بی مهره وکوچک اند که با بعضی از آنها آشنا شدید. اما بسیاری ازجانوران اطراف ما با وجود
ستونی از مهره در بدن خود، اندازه بزرگی دارند به طوری که طول بدن بعضی از آنها به چندین متر هم
می رسد. وجود این جانوران در زندگی ما اهمیت زیادی دارد؛ از جمله در تأمین غذا، پوشاک، حمل
بار، سواری و تفریح. در این فصل با انواع مختلف مهره داران، ویژگی ها و اهمیت آنها آشنا می شوید.
جانورانی با ستون مهره
جانوران مهره دار در بخشی از اسکلت داخلی خود ستونی از مهره دارند که بخش های دیگر اسکلت
به آن متصل اند. وجود این ویژگی در این جانوران سبب تفاوت مهره داران از لحاظ اندازه و قدرت
نسبت به بقیهٔ جانوران شده است. همان طور که می دانید مهره داران در پنج گروه ماهی ها، دوزیستان،
خزندگان،پرندگان و پستانداران طبقه بندی می شوند.
ماهی ها
به احتمال زیاد همهٔ شما، یک یا چند ماهی را دیده اید. بیشتر ماهی ها، دوکی شکل اند؛ یعنی سر و دم
آنها کشیده و میانه بد نشان، پهن است. سطح بدن بیشتر ماه یها لغزنده است و از پولک )فلس( پوشیده
شده است.
ماهی ها آبشش و باله دارند؛ به همین علت برای زیستن در آب سازگارند. در آبش شها، مویر گهای خونی
فراوان، وجود دارد که عبور جریان آب از روی آنها، باعث تبادلات گازی بین آب و خون م یشود.
بیشتر ماه یها، باله های مختلفی دارند؛ مثل باله دمی، پشتی، سینه ای و شکمی که براساس محل قرار
گرفتن، وظایف مختلفی مثل ایجاد حرکت، تغییر سرعت و جهت حرکت، را برعهده دارند
دانشمندان براساس نوع اسکلت، ماه یها را طبق هبندی می کنند. مه مترین گرو ههای آنها، ماه یهای غضروفی
و ماهی های استخوانی هستند. مثلاً اره ماهی، کوسه و ماهی خاویار از ماهی های غضروفی و قزل آلا و
شیرماهی از ماه یهای استخوانی هستند.
دوزیستان
شما ممکن است قورباغه و یا وزغ را در کنار رودخانه یا محی طهای آبی دیگر، دیده باشید.این جانوران
از دوزیستان اند.چرا به آنها دوزیست می گویند؟
قورباغه ها بخشی از عمرخود را در آب و بخشی را در خشکی می گذرانند. نوزاد قورباغه، پس از
خروج از تخم با آبشش تنفس و از جلبک ها و گیاهان آبزی تغذیه م یکند و مراحل اولیهٔ رشد خود
را در آب طی م یکند. آبشش های
نوزاد در حین بلوغ به شش تبدیل
م یشود. به همین دلیل، قورباغهٔ
بالغ م یتواند از آب خارج شود و
.) در خشکی فعالیت کند.
غذای قورباغهٔ بالغ بیشتر، حشرات
است و با داشتن پوستی نازک،
مرطوب و بدون پولک، تنفس
پوستی نیز انجام می دهد.
قورباغه ها و وزغ ها از گروه دوزیستان بی دم اند و سمندرها در گروه دوزیستان دم دار، قرار می گیرند
خزندگان
پوست خزندگان با پولک های ضخیم و سخت یا صفحات استخوانی، پوشیده شده است.این ساختارها
باعث م یشوند که خزندگان بتوانند در خشکی زندگی کنند؛ آب بد نشان از دست نرود و درنتیجه جانور
کمتر به آب، نیاز پیدا کند.
حدود دویست میلیون سال پیش، خزندگان قدیمی )دایناسورها( بزر گترین گروه مهر هداران روی زمین
را تشکیل م یدادند و اندازهٔ بیشتر آنها نیز بزر گتر از خزندگان امروزی بودند. تنوع خزندگان امروزی
نسبت به خزندگان قدیمی، بسیار محدود شده است. گروه های عمدهٔ خزندگان امروزی عبارت اند از: مارها، لاک پش تها، سوسمارها و کروکودیل ها
مارها: با نداشتن دست و پا از آشناترین خزندگان هستند که انواعی از آنها در خشکی و انواعی دیگر
در آب، زندگی می کنند و گونه های سمی و غیرسمی دارند. وجود مارها برای آدمیان مفید است چون
با تغذیه ازحشرات و مو شها درکنترل جمعیت آنها مؤثرند.از سم مارها در تهیه بعضی از داروها مثل
داروهای قلبی، ضد خونریزی و سرطان استفاده می شود.
لاک پشت ها: انواع خشکی زی و دریازی دارند. سنگینی و حرکت کند از نشانه های آنها است. این
جانوران با داشتن لاک سخت و محکم، شناخته می شوند. لاک آنها بخش هایی از اسکلت است که
پهن شده و بدن را می پوشاند.
سوسمارها: مارمولک و آفتا بپرست، نمونه هایی از سوسمارها هستند. هر دو، از حشرات تغذیه
م یکنند. بنابراین، در کنترل جمعیت حشرات، نقش دارند.
کروکودیل ها : این جانوران جثهّ بزرگ و تحرک کم دارند و در آ بهای ک معمق زندگی م یکنند. چش مهای
آن روی سر و سورا خهای بینی روی پوزه ای دراز قرار دارند. این وضعیت باعث م یشود که بدون
اینکه دیده شوند، در آب شنا کنند. تمساح، نمون های کروکودیل است که در ایران وجود دارد.
پرندگان
پرندگان، گروهی از مهره دارا ناند که بدن آنها از پر، پوشیده شده است. اندام حرکتی جلویی در آنها
تبدیل به بال شده است. پرندگان برای اینکه بتوانند پرواز کنند، ویژگ یهایی دارند.استخوا نهای توخالی
و محکم، بدن دوک یشکل و نداشتن مثانه از جمله این ویژگی هاست.
در کنار شش های پرندگان، کیسه هایی به نام کیس ههای هوادار قرار دارند که سبب افزایش کارائی شش
در جذب اکسیژن می شوند.
پر در پرندگان، انواع مختلفی دارد. پرها را براساس شکل و نقش در سه گروه، قرار م یدهند: کرک پر،
پوش پر و شاه پر
پرندگان را بر حسب شکل منقار و پاهایشان، طبق هبندی م یکنند. شکل منقار، نشان م یدهد که پرنده،
چه م یخورد و شکل پاهای آن، نشان دهندهٔ محل زندگی، پرنده است. نمونه هایی از پرندگان را در شکل
می بینید
نقش پرندگان در زندگی ما : از گوشت و تخم پرندگان مثل مرغ، اردک و غاز به عنوان غذا استفاده
م یکنیم. صدای بسیاری از پرندگان مثل قناری و بلبل در طبیعت، برای ما لذت بخش است. بعضی
پرندگان به خاطر خوردن حشرات و دانهٔ عل فهای هرز به کشاورزان کمک م یکنند. در عین حال،
حملهٔ پرندگان به محصولات کشاورزی و دامی نیز از مضرات آنهاست.
پستانداران (شیرخواران)
پستانداران، مهره داران یاند که دارای غدد شیری هستند. غدهٔ شیری، اندامی است که مایعی مغذی
به نام شیر تولید م یکند. پستانداران در همه جای کرهٔ زمین، در آب، خشکی و حتی زیر زمین یافت
م یشوند. بدن آنها از مو یا پشم، پوشیده شده است که عایق خوبی برای حفظ دمای بدن آنهاست.
نوزادان ماهی ها، دوزیستان و... درون تخم، رشد و نمو م ییابند و پس از پایان دورهٔ جنینی، از آن
بیرون م یآیند، ولی نوزاد بیشتر پستانداران، دورهٔ جنینی خود را درون بدن مادر، طی م یکند و برای
رشد از بدن مادر، تغذیه می کند.
ساختار کلی دستگاه های داخلی بدن پستانداران، تقریباً به سایر مهره داران شبیه است؛ با این تفاوت که
پیچیدگی بیشتری دارد. به ویژه در دستگاه عصبی، مناطقی که با هوش، حافظه و هماهنگی عضلات
مربوط است، توسعهٔ زیادی پیدا کرده است.
پستانداران، تفاوت های زیادی با یکدیگر دارند. یکی از این تفاوت ها چگونگی پرورش جنین و نوزاد
است و بر این اساس، پستانداران در سه گروه تخ مگذار، کیسه دار و جفت دار، قرار می گیرند.
پلاتی پوس یا نوک اردكی: پستاندار تخمگذاری است كه در آب به خوبی شنا م یكند و در كنار آب،
لانه م یسازد. نوزاد پس از خروج از تخم از شیر مادر، تغذیه م یكند (شكل 7 الف).
کانگورو: از پستانداران كیس هدار است كه نوزاد آن به صورت نارس متولد می شود. نوزاد بعد از تولد
به درون كیسهٔ روی شکم مادر م یخزد كه در آن، غدد شیری قرار دارند. نوزاد تا کامل شدن مراحل
رشد و نمو از شیر مادر تغذیه می کند
پستانداران جفت دار
بیشتر پستاندارانی که روی كره زمین زندگی می كنند
از جفت داران اند.جفت، اندامی است كه در رحم
ایجاد می شود و مواد غذایی و اكسیژن را از خون
مادر م یگیرد و به ر گهای خونی بند ناف م یدهد شكل 8
براساس ویژگ یهای مختلف، پستانداران جفت دار را به گرو ههایی طبق هبندی م یكنند، مثلاً براساس
رژیم غذایی، آنها را در سه گروه گیاه خوار، گوشت خوار و همه چیزخوار، قرار می دهند شكل
اهمیت پستانداران
آدمی، از بسیاری از پستانداران، برای تهیه غذا، تأمین پوشاک،
سواری و بارکشی، استفاده م یکند. بعضی پستانداران مثل
کفتار و شغال در طبیعت با خوردن لاشهٔ جانوران در پاکسازی
طبیعت نقش دارند. آنها با اینکار از انتشار بیمار یها و
آلودگ یهای محیط زیست، جلوگیری می کنند شکل 10
گوش تخوارانی مثل گرگ و یوزپلنگ با تعقیب و شکار جانوران
پیر و ناتوان، نقش مؤثری را در جلوگیری از بیمار یهای واگیر
و بقای نسل حیوانات با هوش و قوی، ایفا م یکنند. سنجاب در
فصول مناسب، مقداری از دان هها و میو ههای جنگلی را در زیر
زمین، ذخیره م یکند. بسیاری از آنها در فصل بهار می رویند
و گیاهان جدیدی را در جنگ لها به وجود م یآورند. وجود
سنجاب ایرانی به همین صورت در حفظ جنگل های بلوط
دامنه های زاگرس اهمیت دارد شکل 11
