دستگاه عصبی با همهٔ توانایی خود و انشعاباتی که در تمام نقاط بدن دارد، تنها دستگاه هماهنگ کنندهٔ بدن نیست. بسیاری از رفتارهای بدن به نوع دیگری از ارتباط و هماهنگی بین بخش های مختلف بدن نیاز دارند که ایجاد آن به عهدهٔ دستگاه هورمونی است.

دستگاه هورموني

گروهی از غدد و یاخته هایی که هورمون تولید می کنند، دستگاه هورمونی را تشکیل می دهند.

هورمون ها ترکیبات شیمیایی در بدن هستند که از دستگاه هورمونی ترشح، و وارد خون می شوند. هورمون ها از طریق خون به اندام یا اندام های هدف خود می رسند و فعالیت آنها را تنظیم کم یا زیاد می کنند. اندام هدف شامل مجموعهٔ خاصی از یاخته های حساس به هورمون است.

اعمال هورمون ها

دستگاه هورمونی اعمال مختلفی مانند فرایندهای یاخته ای، رشد، تولید مثل و مقابله با فشارهای روحی و جسمی را در بدنمان واپایش می کند.

تنظيم رشد بدن: با توجه به تصاویر مقابل، چرا بعضی از افراد رشد غیرطبیعی دارند؟ چه عواملی در آن مؤثرند؟

هورمون رشد یکی از هورمون هایی است که در تنظیم رشد بدن ما دخالت دارد. این هورمون از غدهٔ زیر مغزی هیپوفیز ترشح می شود که در زیر مغز قرار دارد.



هورمون رشد با تأثیر بر استخوان ها باعث رشد قدِ ما می شود این هورمون همچنین با تأثیر بر استخوان ها تولید یاخته های خونی را زیاد می کند و جذب کلسیم را در استخوان افزایش می دهد. رشد قد تا حدود ۲۰ سالگی ادامه دارد. ترشح کم یا زیاد هورمون رشد در این دوران، باعث ایجاد ناهنجاری هایی مثل کوتاه قدی و بلند قدی غیرعادی می شود.



تنظیم سوخت و ساز: هورمون های غدهٔ تیروئید فرایندهایی را واپایش می کنند که نتیجهٔ آنها تولید و ذخیرهٔ انرژی در یاخته های بدن است و با این عمل، انرژی مورد نیاز یاخته ها را در مواقع مختلف تأمین می کنند. غدهٔ تیروئید در زیر حنجره قرار دارد.



هورمون های این غده در کودکی باعث رشد بهتر اندام ها به ویژه مغز و در بزرگسالی باعث افزایش هوشیاری می شوند.

در ساخته شدن هورمون های غدهٔ تیروئید، ید به کار می رود که تیروئید، آن را از خون جذب می کند؛ بنابراین مصرف غذاهای یددار مثل ماهی یا استفاده از نمک ید دار به جای نمک معمولی در کارکرد این غده مؤثر است.

تنظیم قند خون: در سال گذشته با نوعی از بیماری قند دیابت به نام بیماری قند بزرگسالی آشنا شدید که چاقی، عدم تحرک و خوردن بیش از حد کربوهیدرات و چربی، احتمال بروز آن را بیشتر می کند. نوع دیگری از بیماری قند، که بیماری قند جوانی یا وابسته به انسولین نامیده می شود به میزان ترشح هورمون انسولین مرتبط است. در این نوع بیماری قند، که بیشتر ارثی است، کاهش انسولین باعث افزایش قند خون و بروز نشانۀ بیماری قند می شود. همچنین با غدهٔ لوزالمعده پانکراس و نقش های آن در دستگاه گوارش آشنایید. این غده با دو نوع هورمون کاهنده انسولین و افزاینده قند گلوکاگون در تنظیم قند خون نیز نقش اساسی دارد شکل.



وقتی آب میوه ای را می نوشیم، گلوکز آن جذب می شود و میزان قند خون بدن را افزایش می دهد. بالا رفتن قند خون، لوزالمعده را تحریک می کند تا هورمون انسولین را به داخل خون ترشح کند. انسولین روی یاخته های کبد اثر می گذارد و آنها را به جذب گلوکز از خون وادار می کند. یاخته های کبد، گلوکز را برای استفاده در آینده به صورت گلیکوژن ذخیره می کنند.

در مواقعی مانند گرسنگی، که قند خون پایین می آید، لوزالمعده هورمون افزاینده را وارد خون می کند تا با اثر بر یاخته های کبد و تجزیهٔ گلیکوژن قندخون را افزایش دهد.



مقابله با فشارهای روحی و جسمی: تا به حال در چه موقعیت هایی،فشار روحی و جسمی را تجربه کرده اید؟

در اين مواقع در رنگ پوست، ضربان قلب و ميزان عرق کردن شما چه تغييراتي رخ مي دهد؟



وقتی ما در وضعیت ویژه ای مانند ترسیدن، مرگ عزیزان، تصادف، ناراحت شدن از رفتار دیگران و… قرار می گیریم، تغییراتی در رفتار و بدن ما رخ می دهد که ابتدا شدت آن بیشتر است ولی بعد از مدتی از شدت آن کاسته می شود؛ مثلاً فشارخون، ضربان قلب و تنفس زیاد می شود؛ رنگ چهره تغییر می کند و گاهی با خشم یا حتی گریه کردن همراه می شود. در این گونه موارد نیز دستگاه های تنظیم کنندهٔ عصبی و هورمونی به کمک بدن می آیند؛ به ویژه بعضی هورمون ها که از غدد فوق کلیه ترشح می شوند. هورمون های این غده به روش های مختلف در این حالت به بدن کمک می کنند؛ مثلاً قندخون، فشارخون و ضربان قلب را افزایش می دهند. چون بالا رفتن این موارد در مدت طولانی خطرناک است، پس از مدتی ترشح این هورمون ها خود به خود کاهش می یابد.

تنظيم کلسيم خون: می دانید که کلسیم در استحکام استخوان ها و دندان ها نقش دارد. علاوه بر این کلسیم نقش های دیگری نیز در بدن دارد؛ مث الً عملکرد صحیح اعصاب و ماهیچه های بدن ما با وجود کلسیم امکان پذیر است؛ بنابراین میزان کلسیم خون باید تنظیم شود که این کار با کمک هورمون ها انجام می شود.

یکی از این هورمون ها از غده هایی که در پشت تیروئید قرار دارند پاراتیروئید، ترشح می شود. این هورمون با تأثیر بر کلیه ها، روده واستخوان ها باعث افزایش یون کلسیم در خون می شود.



تنظیم تغییرات جنسی بلوغ: دختر یا پسر بودن انسان از ابتدای تشکیل جنین مشخص شده است؛ ولی اگر به نوزاد پسری، لباس دخترانه بپوشانیم یا برعکس، شناسایی جنسیت آنها دشوار خواهد بود. در دورهٔ بلوغ، که بین کودکی و نوجوانی قرار دارد، تغییراتی در فرد بروز می کند که با وجود آنها تفاوت های ظاهری دو جنس مشخص تر می شود. بروز این صفات، که به صفات ثانویهٔ جنسی معروف اند با دخالت هورمون های جنسی مردانه و زنانه انجام می شود. غدد جنسی در مردان بیضه ها و در زنان تخمدان ها هستند.



بیضه ها در کیسهٔ بیضه قرار دارند؛ از دورهٔ بلوغ به بعد، ضمن تولید تعداد زیادی یاخته های جنسیِ نر، زامه اسپرم هورمون جنسی مردانه را نیز به خون ترشح می کنند. این هورمون ضمن تحریک رشد اندام های مختلف به ویژه ماهیچه ها و استخوان ها باعث بروز صفات ثانویه در مردان می شود؛ مثل بم شدن صدا، روئیدن مو در صورت و قسمت های دیگر بدن.

تخمدان ها در محوطهٔ شکم و کنار رحم قرار دارند. تخمدان ها از دورهٔ بلوغ به بعد فعال می شوند و در انسان به طور معمول هر ماه یک عدد یاخته جنسی ماده تخمک را آزاد می کنند. همچنین تخمدان ها با تولید هورمون های جنسی زنانه ضمن رشد اندام باعث بروز صفات ثانویه در زنان مثل رشد سینه ها، رشد استخوان لگن و رویش مو در بعضی از قسمت های بدن می شوند.

تنظیم ترشح هورمون ها: مقدار ترشح هورمون ها بسیار کم است؛ ولی همان مقدار هم باید به طور دقیق واپایش شود؛ زیرا افزایش یا کاهش آن باعث ایجاد بیماری می شود.

همان گونه که می دانید با خوردن یک مادهٔ غذایی شیرین، قند خون افزایش می یابد. لوزالمعده با ترشح انسولین باعث کاهش قند خون می شود. خونی که قند آن با انسولین تنظیم شده است با عبور از لوزالمعده بر آن تأثیر می گذارد و ترشح انسولین را کاهش می دهد؛ به همین صورت بسیاری از غدد، مقدار هورمون تولیدی خود را براساس تغییر ترکیب خون تنظیم می کنند که به آن خود تنظیمی می گویند.

غدهٔ زیرمغزی نیز با ترشح بعضی از هورمون ها در واپایش غدد دخالت دارد. این غده هم به نوبهٔ خود تحت نظارت مغز قرار دارد.

بنابراین بعضی از کارها دربدن با هماهنگی هر دو دستگاه عصبی و هورمونی انجام می شود.